WiR Partner, Kraków 1999

Książka ta napisana przez Josepha Wolpe i jego syna Davida Wolpe pojawiła się niedawno na naszych półkach księgarskich. Jest to pierwsza pozycja Josepha Wolpego przetłumaczona na język polski. Jest on jednym z najwybitniejszych twórców terapii behawioralnej. Urodził się w 1915 r. w Johannensburgu w Afryce Południowej, a zmarł w 1997 r. w Stanach Zjednoczonych. Początkowo w swej pracy terapeutycznej stosował metody psychoanalityczne. Widząc jednak nieskuteczność tych metod zaczął interesować się pracami I. P. Pawłowa i pracami z dziedziny psychologii uczenia Clarka L. Hulla. W wyniku tych studiów, a potem własnego doświadczenia terapeutycznego, stworzył podstawy pierwszej terapeutycznej techniki behawioralnej, czyli systematycznej desensytyzacji, która jest nadal ceniona i szeroko stosowana. Wydał również jeden z uznawanych za najlepsze podręczników z zakresu terapii behawioralnej "The Practice of Behavior Therapy".

Książka "Wolni od lęku. Lęki i ich terapia" napisana przez dwóch autorów: Josepha Wolpe i jego syna Davida Wolpe, uzdolnionego dramatopisarza. Dzięki temu styl, jakim posłużyli się autorzy jest jasny, przejrzysty, odbiegający często od trudnego, niedostępnego dla przeciętnego czytelnika stylu naukowego.

Pierwszy rozdział "Strach potrzebny i niepotrzebny" zawiera opis różnych lęków i ich pochodzenia. Różnicuje też i pokazuje w przejrzysty sposób mechanizm tworzenia się strachu pożądanego i niepożądanego.

W drugim rozdziale "Jak powstaje niepożądany strach" pokazuje tło powstania strachu wywołanego pojedynczymi zdarzeniami lub powstałego na skutek szeregu zdarzeń.

Rozdział trzeci "Nawyki a specyfikacja strachu" omawia nawyki ruchowe, emocjonalnie i myślowe, ich tło fizyczne oraz sposoby przełamywania, czyli wygaszania nawyków.

W następnym rozdziale "Eksperymenty nad zwierzętami, dzięki którym rozwiązano problem strachu" autorzy wspominają wyniki badań I. P. Pawłowa i innych amerykańskich naukowców, które dały podwaliny jego własnym badaniom i licznym eksperymentom. Wyniki tych badań potwierdziły użyteczność stworzonej już wtedy techniki systematycznej desensytyzacji. Opis tej techniki można znaleźć w następnym rozdziale "Systematyczna desensytyzacja". Prócz opisu Czytelnik tutaj znajdzie wskazówki, co do przeprowadzenia głębokiej relaksacji mięśni, potrzebnej do zastosowania tej procedury, oraz szczegółowy opis przypadku, który w ciekawy sposób pokazuje, jak skutecznie można pracować z lękiem.

W rozdziale szóstym recenzowanej książki "Terapia behawioralna w życiu codziennym" opisany jest trening asertywności, jego przykłady zastosowania w leczeniu nieśmiałości i niedostosowania seksualnego. Na uwagę również zasługuje następny rozdział pt. "Dwie szczególne metody terapii", przedstawiający metodę leczenia lęków opartych na błędnych przekonaniach, oraz drugą metodę zwaną "terapią implozywną". Pierwsza metoda wykorzystuje krótkotrwałe i słabe dawki lęku, a druga - przeciwnie - silnie działający lęk przez dłuższy czas.

W dalszej części książki pt. "Analiza zachowania: Dlaczego konieczna jest pomoc specjalisty" autor przedstawia krótkie dywagacje na temat paniki i depresji.

W rozdziale dziesiątym "Niektóre złożone przypadki" Czytelnik znajduje bogatą i ciekawą analizę przypadków oraz sposoby ich leczenia przy wykorzystaniu technik behawioralnych.

Ostatnia część książki to "Pytania i odpowiedzi". Autorzy przeprowadzają tutaj dyskusję na temat różnych nurtów terapeutycznych stosowanych w praktyce i porównują je z nurtem behawioralnym. Odpowiadają też na pytania stawiane często przez profesjonalistów.

Ze względu na przejrzysty styl tej książki. Korzyści z lektury odniosą wszyscy czytelnicy, którzy interesują się zagadnieniem lęku. Jest ona wręcz nieodzowna dla psychologów i lekarzy zajmujących się terapią nerwic. Pomoże im spojrzeć inaczej na tworzenie się reakcji nerwicowych, a co najważniejsze - dostarczy opisu interesujących technik terapeutycznych.

Staranne i kompetentne tłumaczenie podnosi wartość książki.

Celestyna Grzywniak

powrót

PRZEGLĄD PSYCHOLOGICZNY, 2000, TOM 43, Nr 1, 127-129

powrót

NOWINY PSYCHOLOGICZNE, 2001, NR 3, 93-96

Recenzja

Przekład Anny Jarczyk. Kraków 1999: WiR Partner

Książka napisana przez Josepha Wolpego i jego syna Davida zapełnia lukę na rynku wydawnictw psychologicznych w odniesieniu do pozycji wywodzących się z nurtu behawiorystycznego. Jej główny autor, Joseph Wolpe, jest jednym z twórców terapii behawioralnej. Recenzowana książka to pierwsza pozycja jego autorstwa wydana w języku polskim. Prezentuje ona szczegółowo metody terapii behawioralnej oraz ich podstawy zarówno teoretyczne, jak i empiryczne.

Na wstępie autorzy wskazują genezę lęku: pierwotnie powodowany bólem strach zostaje uwarunkowany na zdarzenia, w których obecności występuje. Podkreślają, iż wszystko może być czynnikiem wyzwalającym lęk; nie muszą to być wcale sytuacje obiektywnie zagrażające. W związku z tym dokonują rozróżnienia na strach pożądany - występujący w momencie rzeczywistego zagrożenia, sygnalizujący niebezpieczeństwo i skłaniający do podjęcia odpowiednich działań - oraz strach niepożądany, pojawiający się pomimo braku zagrożenia. Pierwszy jest reakcją całkowicie prawidłową, której nie należy zmieniać, natomiast drugi zakłóca normalne funkcjonowanie człowieka i wymaga leczenia. O tym, czy strach jest pożądany, decyduje czasem jego intensywność, wiadomo bowiem, że umiarkowany poziom niepokoju pomaga przeciwdziałać niebezpieczeństwu; jednak gdy przekroczy pewien próg intensywności - zaczyna być przeszkodą. Autorzy zwracają również uwagę na to, iż strach może powodować różne następstwa, takie jak natręctwa czy objawy somatyczne, które go przesłaniają. W takim przypadku człowiek nie zdaje sobie sprawy, że to właśnie lęk jest tym, czynnikiem, który leży u podstaw dręczącego go problemu.

Autorzy przedstawiają również sposoby powstawania niepożądanego strachu oraz definiują podstawowe dla terapii behawioralnej pojęcie nawyku. Nawyki tworzą się w procesie uczenia, a ich przełamywanie oparte jest na zjawisku wzajemnego hamowania. Aby osłabić nawyk, musi pojawić się silniejsza, rywalizująca z nim reakcja. Terapia behawioralna wykorzystuje takie współzawodniczące reakcje do przezwyciężania niepożądanego strachu.

Po zaprezentowaniu swych poglądów na naturę strachu i sposoby przezwyciężenia go oraz przedstawieniu podstaw, na których się one opierają, autorzy - w rozdziale piątym - przechodzą do szczegółowego omówienia techniki systematycznej desensytyzacji. Terapeuta podczas rozmowy z pacjentem stara się określić sytuacje wywołujące jego lęk, aby potem uszeregować je hierarchicznie (wykorzystując subiektywną skalę strachu) według natężenia lęku, jaki sytuacje te powodują. Pacjent przechodzi przez trening relaksacyjny, który ma go nauczyć głębokiego, aktywnego rozluźnienia mięśni, powodującego uczucie spokoju i wyciszenia. Ma to być relaksacja współzawodnicząca z lękiem. Zrelaksowany pacjent, o zerowym poziomie niepokoju, wyobraża sobie przez kilka sekund sytuację wywołującą najmniejszy strach. Każde kolejne wyobrażenie obniża lęk powodowany tą sytuacją. Kiedy strach zniknie całkowicie, pacjent nakłaniany jest do wyobrażenia sobie sytuacji powodującej większy niepokój. Autorzy zaznaczają, że zmniejszenie reakcji lękowej na sytuację wyobrażaną zmniejsza też niepokój odczuwany w sytuacji rzeczywistej.

W dalszej części książki zaprezentowane zostały dwie sytuacje, a których terapia odbywa się w realnych warunkach życiowych, a spotkania z terapeutą służą głównie wyznaczaniu zadań do samodzielnego zrealizowania oraz analizie postępów leczenia. Pierwsza sytuacja to leczenie nieśmiałości za pomocą treningu asertywności. W tym przypadku celem treningu jest nauczenie pacjenta okazywania gniewu lub niezadowolenia, a więc uczuć, które będą rywalizować z lękiem przed kontaktami społecznymi i hamować go. Terapeuta uczy ponadto sposobów odpowiedniego wyrażania się i zachowania względem innych osób, wykorzystując do tego metodę "wypróbowywania zachowania". Drugą sytuację wymuszającą terapię w realnym środowisku jest leczenie lęków seksualnych. Terapeuta pomaga zaplanować sytuację tak, by podniecenie seksualne było wyższe od strachu i na zasadzie wzajemnego hamowania osłabiało nawyk lękowy. Może też dostarczać prawidłowych informacji dotyczących życia seksualnego, przeprowadzać systematyczną desensytyzację oraz skłaniać partnerów do wzajemnych zmian w zachowaniu.

Obszernie omówiona została również terapia lęków opartych na błędnych przekonaniach oraz terapia implozywna. Pierwsza polega na autorytatywnym podważaniu błędnych przekonań przez terapeutę i zastępowaniu ich informacjami prawdziwymi. Czasami stosuje się też technikę zatrzymywania myślenia, dzięki której osoba dręczona natrętnymi myślami uczy się kierować je na inny temat. Natomiast terapia implozywna stanowi przeciwieństwo systematycznej desensytyzacji, bowiem pacjent jest tu wystawiany na ciągłe, długotrwałe działanie silnego lęku, wywołanego przez wyobrażone lub rzeczywiste bodźce - aż do momentu, gdy jego poziom spadnie. Procedurę taką powtarza się aż do całkowitego zlikwidowania strachu.

Zdaniem autorów najważniejszym etapem terapii behawioralnej jest analiza zachowania. Jej celem jest określenie źródeł lęku oraz wyzwalających go czynników. Aby to osiągnąć, terapeuta przeprowadza szczegółowy wywiad z pacjentem, a także daje mu do wypełnienia różne kwestionariusze. Często, zanim odkryje źródło lęku, musi dowiedzieć się, czy to właśnie niepokój stanowi podłoże problemu, z którym zgłosił się pacjent. Bywa bowiem tak, że chociaż strach jest najczęstszą przyczyną problemów, to nierzadko się zdarza, iż pacjenci nawet o nim nie wspominają. Fakt istnienia strachu może się ujawnić dopiero w trakcie analizy zachowania. Od pomyślnego przeprowadzenia tej procedury zależy więc skuteczność całej terapii. Autorzy prezentują złożone problemy analizy zachowania w przypadku zaburzeń, których geneza nie jest jasna i trzeba do niej docierać stopniowo. Przytoczone - w dosłownym brzmieniu - zapisy wywiadów stanowią dobrą ilustrację sposobu, w jaki należy przystępować do analizy zachowania.

Cały rozdział dziewiąty poświęcony jest analizie i terapii kilku złożonych przypadków. Ich prezentacja pozwala zrozumieć ogromną rolę analizy zachowania w terapii behawioralnej. Dzięki niej w każdym z tych skomplikowanych przypadków wyłania się struktura lęku i propozycje sposobów jego przezwyciężania. Struktura lęku często nie wynika ze wstępnego przedstawienia problemu przez pacjenta.

Ostatni rozdział ma formę zbioru pytań i odpowiedzi. Wyłania się z nich spójny obraz terapii behawioralnej na tle innych metod leczenia. Czytelnik dowiaduje się, że terapia behawioralna jest o wiele skuteczniejsza od innych, szeroko stosowanych form terapii. Autorzy krytykują terapię psychoanalityczną i poznawczą. Odpierają także zarzuty stawiane powszechnie metodzie behawioralnej. Ich zdaniem nadaje się ona nie tylko do terapii problemów "powierzchniowych", można bowiem przy jej użyciu zmieniać także tę część osobowości, która stanowi sumę nawyków danej osoby. Efekty terapii behawioralnej są trwałe i głębokie, nie występuje zastępowanie symptomów ani ich nawroty. Może być stosowana nie tylko do prostych, dobrze określonych przypadków, ale i do problemów złożonych. Nie jest też terapią mechaniczną, bezosobową, czy wręcz "okrutną". Autorzy dostrzegają jednak również jej ograniczenia: ze względu na stosowane procedury może być wykorzystywana tylko do problemów powstałych w wyniku uczenia się. Wśród szans, jakie niesie ze sobą ten rodzaj terapii, wymieniają: zapobieganie lękowi, zanim będzie miał szansę ujawnić się oraz możliwość zmiany subtelnych cech osobowości, nie wymagających leczenia.

Oceniając omawianą książkę, należy podkreślić jej jasny język, który czyni z niej pozycję dostępną nie tylko dla specjalistów, zajmujących się na co dzień z terapią. Jest głownie zasługa Davida Wolpego, którego zadaniem - jako uznanego dramatopisarza - było jasne i klarowne przedstawienie idei ojca, bez niepotrzebnego odwoływania się do fachowych terminów. Ponadto na jasność wywodu z pewnością wpłynęło dobre tłumaczenie. O przejrzystości książki zadecydowały też liczne, interesujące przykłady i opisy przypadków pochodzące z bogatej praktyki klinicznej Josepha Wolpego. Mimo że poszczególne rozdziały dotyczą zupełnie odmiennych zagadnień, to jednak treści w nich zawarte są ze sobą powiązane, dzięki czemu książka tworzy spójną całość.

Jeśli chodzi o zawartość merytoryczną publikacji, trzeba stwierdzić, że przekonująco przedstawiono w niej argumenty przemawiające za wartością terapii behawioralnej. Są to niewątpliwie: jej prostota, eksperymentalna geneza, skuteczność i trwałość rezultatów przy stosunkowo krótkim czasie leczenia. O dużej wartości książki stanowi także fakt, że Autorzy nie ograniczyli się do przedstawienia poszczególnych metod terapii behawioralnej, lecz zaprezentowali również ich podstawy teoretyczne i empiryczne. Czytelnik łatwo dostrzega, w jaki sposób poszczególne założenia teoretyczne oraz dane empiryczne, głównie z badań nad zwierzętami, wykorzystywane są w praktyce terapeutycznej.

Podsumowując, należy stwierdzić, że "Wolni od lęku..." jest po prostu dobrą książką - zarówno pod względem merytorycznym, jak i literackim. Czyta się ją z przyjemnością, zyskując przy tym znaczną porcję wiedzy opartej na solidnych podstawach empirycznych. Warta jest więc polecenia nie tylko specjalistom w dziedzinie terapii, ale i wszystkim tym, którzy chcą się czegoś dowiedzieć o możliwości leczenia lęku. Wyrazy uznania nale4żą się, o czym już wspomniałem, tłumaczce; należą się one także wydawcy - za staranną edycję i opatrzenie książki indeksami, rzeczowym i osobowym, dzięki czemu czytelnik szybko może odszukać interesujące go informacje.

Przemysław Bąbel

Instytut Psychologii Uniwersytetu Jagielloński